Ayıplı Ürün: Onarım, Değişim, İade Haklarınız

Aldığınız ürün sözleşmede belirtilen özellikleri taşımıyorsa, tanıtımında vaat edilen niteliklere sahip değilse ya da olağan kullanım amacına uygun değilse, hukuken "ayıplı" sayılır. Ayıplı ürün karşısındaki haklarınız, cayma hakkından daha geniştir ve süresi de daha uzundur.

Dört seçenek, seçim sizin

Ayıplı bir üründe tüketicinin dört seçimlik hakkı vardır:

• Sözleşmeden dönme, yani bedelin iadesi
• Ürünün ayıpsız misliyle değiştirilmesi
• Ayıp oranında bedelden indirim
• Ücretsiz onarım

Buradaki kritik nokta şudur: bu haklardan hangisini kullanacağınıza siz karar verirsiniz. Satıcının "önce servise gönderelim, olmazsa değiştiririz" demesi bir zorunluluk değil, bir öneridir. Yalnızca seçtiğiniz hak satıcı için orantısız güçlük doğuruyorsa, başka bir seçeneğe yönlendirilebilirsiniz.

"Orantısız güçlük" ne demek?

Bu ölçüt "satıcının işine gelmemesi" anlamına gelmez. Kanun neye bakılacağını sayar: malın ayıpsız hâlindeki değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurmanın tüketici açısından sorun yaratıp yaratmayacağı. Somut karşılığı şudur: pahalı bir buzdolabında kırılan bir raf mandalı için ürünün tamamının değiştirilmesini istemek orantısız sayılabilir, çünkü onarım ayıbı tam olarak giderir ve sizi zor durumda bırakmaz. Aynı buzdolabının soğutma devresi arızalıysa tablo değişir; orada ayıbın önemi ve yeniden arızalanma riski, onarım ısrarını zayıflatır.

İki ayrıntı bu ölçütü yanlış kullanmayı engeller. Birincisi, orantısızlığı ileri süren taraf satıcıdır ve gerekçelendirmek zorundadır; "biz sadece onarım yapıyoruz" gerekçe değildir. İkincisi, orantısız güçlük yalnızca onarım ve ayıpsız misliyle değişim için işler. Bu itiraz kabul edilse bile sözleşmeden dönme ile bedelden indirim arasındaki seçim yine sizindir.

Süre ne kadar?

Genel kural, ayıptan sorumluluğun teslim tarihinden itibaren iki yıl olmasıdır. Konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre beş yıldır. Ayıp ağır kusur veya hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz.

Bir başka önemli kural: teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların, teslim anında var olduğu kabul edilir. Yani ilk altı ayda ispat yükü satıcıdadır, sizde değil. Altı aydan sonra ise ayıbın teslim anında var olduğunu göstermek tüketiciye düşer.

Altı aylık kural pratikte nasıl işler?

Fark somut bir örnekte görünür. Beşinci ayda anakartı arızalanan bir telefonda siz hiçbir şey ispatlamak zorunda değilsiniz; satıcı, arızanın teslimden sonra sizden kaynaklandığını göstermekle yükümlüdür. Gösteremezse ayıp kabul edilir. Aynı arıza sekizinci ayda çıktığında yön değişir: kusurun baştan var olduğunu ortaya koymak, çoğu zaman bir teknik rapor veya bilirkişi incelemesiyle size düşer.

Karinenin bir sınırı var: malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Kırık ekran, ıslanma izi ya da normal ömrünü tüketmiş bir sarf parçası ilk altı ayda ortaya çıksa bile bu kuraldan yararlanmaz. Pratik sonuç şu: ilk altı ayda fark ettiğiniz ayıbı bekletmeyin. Altıncı ayın son günü, ispat yükünün taraf değiştirdiği tarihtir ve bir hafta gecikme dosyanızı belirgin biçimde zorlaştırır.

Ne yapmalı, hangi sırayla?

Süreci sağlam yürütmek için:

• Ayıbı fark ettiğiniz anda yazılı olarak satıcıya bildirin.
• Ürünün ambalajını, faturasını ve garanti belgesini saklayın.
• Ayıbı gösteren fotoğraf veya video kaydı alın.
• Hangi seçimlik hakkı kullandığınızı bildiriminizde açıkça yazın.
• Satıcının cevabını ve tarihini kayıt altına alın.

Bu kayıtlar, iş bir uyuşmazlığa dönüştüğünde belirleyici olur.

Muhatap konusunda bir kolaylık daha var: ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değişim haklarını satıcının yanı sıra üreticiye veya ithalatçıya karşı da kullanabilirsiniz. Satıcı kapanmışsa, adres değiştirmişse ya da sizi oyalıyorsa bu iki hak için doğrudan ithalatçıya yazabilirsiniz. Bedel iadesi ve bedelden indirim ise satıcıya karşı ileri sürülür.

Onarım seçerseniz

Ücretsiz onarım ya da ayıpsız misliyle değişim talebiniz, satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü içinde yerine getirilmelidir; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre altmış iş günüdür. Ancak yönetmelik ekindeki listede yer alan mallarda ücretsiz onarım talebi için bu genel süre değil, o ürün grubu için ayrıca belirlenmiş azami tamir süresi işler: çoğu üründe 20 iş günü, binek otomobil ve kamyonetlerde 45 iş günü. Yani özel süre genel süreden kısa da olabilir, uzun da; hangisinin geçerli olduğunu ürün grubu belirler, sizin talebinizin türü değil.

Bir ayrıntı bu hesabı sandığınızdan uzatır: buradaki birim takvim günü değil iş günüdür. Ulusal ve dini bayramlar, yılbaşı, 1 Mayıs, 15 Temmuz ve pazar günleri sayıma girmez. Yirmi iş günü, araya bir bayram tatili girdiğinde takvimde bir aya yaklaşabilir. Bu yüzden süreyi kafadan hesaplamak yerine servis fişindeki teslim tarihinden başlayıp gün gün işaretleyin.

Yukarıdaki süre aşılırsa ya da ürün garanti süresi içinde tekrar arızalanırsa diğer seçimlik haklara geçebilirsiniz. Burada yaygın bir yanlış anlama var: arızanın öncekiyle aynı olması gerekmez. Kural "tekrar arızalanma" der. İlk seferde hoparlörü, ikinci seferde şarj devresi bozulan bir cihazda da bedel iadesi, bedelden indirim ya da ayıpsız misliyle değişim isteyebilirsiniz. Servisin "bu farklı bir arıza, sayılmaz" demesi hakkınızı ortadan kaldırmaz. Servis sürecinde nelere dikkat edileceğini yetkili servis mi özel servis mi yazımızda ayrıntılandırdık.

Garanti belgesiyle ilişkisi

Ayıplı mal hükümleri, garanti belgesinden bağımsız olarak işler. Garanti belgesi ek bir taahhüttür ve tüketicinin kanundan doğan haklarını ortadan kaldırmaz. Garanti kapsamı ve ücretsiz servis hakkı konusunu ayrı bir yazıda ele aldık.

Satıcı kabul etmezse

Satıcı hakkınızı tanımıyorsa parasal sınıra göre tüketici hakem heyetine ya da tüketici mahkemesine başvurabilirsiniz. Başvurunun nasıl yapılacağını, hangi belgelerin gerektiğini hakem heyeti yazımızda anlattık.

Özetle

Ayıplı üründe seçim hakkı tüketicidedir ve ilk altı ay ispat yükü satıcıdadır. Bildirimi yazılı yapın, belgeleri saklayın ve hangi hakkı kullandığınızı açıkça belirtin. Satıcı sizi önce servise yönlendirdiğinde bunun bir zorunluluk değil öneri olduğunu, seçimin sizde kaldığını hatırlayın.